Kościół Balcaran na Filipinach to jeden z najczęściej nawiedzanych kościołów w Azji, a przybywają tam pielgrzymi z całego świata. Pierwsza nowenna była celebrowana 23 czerwca 1948 roku, w rocznicę koronowania Ikony koronami papieskimi. Kościół został konsekrowany w 1958 roku i od tego dnia nie został ani na chwilę zamknięty. Mieści około 11 000 pielgrzymów.
W polskich zapisach czasem pojawia się forma „Balcaran”, ale chodzi o Baclaran (dzielnica Parañaque w Metro Manila), gdzie znajduje się jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc kultu maryjnego w kraju: Narodowe Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
Historia i budowa kościoła
Historia parafii w Baclaran to dobry przykład, jak w wielkim mieście religia potrafi tworzyć instytucję społeczną – miejsce, które jest jednocześnie świątynią, punktem odniesienia w tygodniowym rytmie pracy i przestrzenią zbiorowego doświadczenia duchowego dla katolickich Filipińczyków. Redemptoryści przybyli do Baclaran w 1932 roku, gdy okolica miała jeszcze charakter niewielkiej, nadmorskiej osady. Zaczynali od prostej, drewnianej kaplicy. Z czasem – wraz z napływem mieszkańców do Metro Manila – rosło też znaczenie tego miejsca.
Za moment przełomowy uznaje się uruchomienie nabożeństw nowennowych: pierwsza „wieczysta nowenna” odbyła się w 1948 roku i według źródeł sanktuarium zgromadziła początkowo ok. 70 osób, po czym frekwencja zaczęła szybko rosnąć. W 1949 roku kaplicę powiększono, ale wkrótce okazało się to niewystarczające. W pierwszej połowie lat 50. ruszyła większa rozbudowa finansowana drobnymi, regularnymi datkami wiernych (w przekazach funkcjonuje symboliczny motyw „dziesięciocentówek”).
Filipińskie źródła wskazują, że obecny kościół budowano sześć lat z ofiar pielgrzymów i darczyńców. Architektonicznie świątynia określana jest jako modern romanesque, a za projekt odpowiadał Cesar Concio (z udziałem Jessego Bontoca). Źródła sanktuarium podkreślają też praktyczny kontekst urbanistyczny: z uwagi na bliskość lotniska planowane wyższe elementy (np. wieża) zostały ograniczone przepisami dotyczącymi wysokości zabudowy.
Ważnym potwierdzeniem znaczenia obiektu dla dziedzictwa kulturowego była decyzja Narodowego Muzeum Filipin: w 2023 roku kościół otrzymał status Important Cultural Property (ważnej własności kulturowej).
Specyfika katolicyzmu na Filipinach
Filipiny są fenomenem w skali Azji: to kraj, w którym katolicyzm stał się religią większościową i głęboko wrośniętą w kulturę. Historycznie wiąże się to z okresem kolonialnym Hiszpanii – chrystianizacja archipelagu była prowadzona poprzez sieć misji, parafii, szkolnictwa i katechizacji.
Współcześnie dane socjologiczne pokazują, że katolicyzm jest tu dominującą identyfikacją religijną: według zestawień Pew Research Center ok. 81% Filipińczyków deklarowało katolicyzm (dane odnoszone do ok. 2010 r.). To jednak nie tylko „statystyka przynależności”. Charakterystyczna jest widoczna religijność praktykowana: silna rola nabożeństw, procesji, pielgrzymek i świąt patronalnych (fiestas), które przenikają życie rodzinne i lokalne.
Dobrym przykładem jest Simbang Gabi – cykl dziewięciu Mszy nowennowych przed Bożym Narodzeniem, tradycyjnie odprawianych o świcie (Misa de Gallo). To praktyka, która pokazuje, jak katolicyzm na Filipinach „wpisuje się w kalendarz codzienności”, a nie tylko w niedzielną liturgię. Równocześnie Kościół powszechny podkreśla, że pobożność ludowa powinna pozostawać w relacji z liturgią – być jej przedłużeniem i prowadzić do pogłębienia wiary, a nie zastępować sakramentalnego centrum.
Kult Matki Bożej Nieustającej Pomocy na Filipinach
Kult Matki Bożej Nieustającej Pomocy (MBNP) jest związany z ikoną, którą redemptoryści szczególnie czczą i propagują. W tradycji redemptorystów ważne miejsce zajmuje papież Pius IX, który – według przekazów zakonnych – miał zachęcić ich do szerzenia czci Maryi słowami streszczanymi jako wezwanie, by „uczynić Ją znaną na całym świecie”. W opisach historii ikony pojawia się także wątek istotny dla polskiego odbiorcy: przy restauracji wizerunku w XIX wieku wymienia się polskiego artystę Leopolda Nowotnego.
Na Filipiny ikona miała trafić wraz z redemptorystami w 1906 roku, a jej obecność wykorzystywano w działalności misyjnej i duszpasterskiej. Jednak najbardziej „filipińską” formą rozwinięcia kultu stała się praktyka nowenny w Baclaran: wieczysta nowenna rozpoczęła się w środę 23 czerwca 1948 roku.
Z perspektywy socjologii religii to rozwiązanie niemal idealnie dopasowane do miejskiego stylu życia: stały dzień tygodnia, powtarzalny rytuał, możliwość wejścia „na chwilę” lub pozostania dłużej, a do tego silny komponent próśb i dziękczynienia. Źródła redemptorystów zwracają uwagę, że po Soborze Watykańskim II treść nowenny była aktualizowana, m.in. przez mocniejsze uwzględnienie wymiaru społecznego.
Sanktuarium w Baclaran
Baclaran bywa potocznie nazywane „parafią”, ale formalnie to sanktuarium, którego funkcjonowanie różni się od typowej parafii. Źródła związane z sanktuarium podają, że nie sprawuje się tam chrztów, ślubów, bierzmowań ani pogrzebów – właśnie po to, by miejsce mogło koncentrować się na modlitwie, nabożeństwach i posłudze spowiedzi.
Sanktuarium ma też swoją „liturgiczną geografię”: to przestrzeń ciągłego przepływu ludzi, którzy przychodzą nie dlatego, że mieszkają „w granicach parafii”, lecz dlatego, że Baclaran jest dla nich stałym punktem duchowego wsparcia. Źródła redemptorystów opisują je jako miejsce otwarte całodobowo i kojarzone z ogromnym ruchem pielgrzymkowym, zwłaszcza w środy. Na stronie sanktuarium wspomina się także o intensywnych gestach pobożności (np. dłuższym klęczeniu czy przejściach na kolanach), typowych dla silnie ucieleśnionej religijności ludowej.
W tym sensie Baclaran jest czymś więcej niż budynkiem: działa jak religijna „instalacja” w tkance metropolii. Łączy prywatne intencje (prośby, dziękczynienia, nadzieje) z masowym rytmem miejskiego tygodnia, a jednocześnie pozostaje częścią większej historii kultu Matki Bożej Nieustającej Pomocy, rozwijanego przez redemptorystów na całym świecie.